Nguy hiểm nhỡn tiền

Theo website Washprofile, các chuyên gia của Viện Quốc gia các căn bệnh dị ứng và truyền nhiễm (National Institute of Allergy and Infectious Diseases) ở Mỹ cho rằng, chúng ta mới đang ở trong giai đoạn ban đầu của một hành trình lớn theo hướng tiêu cực: trong tương lai gần, những căn bệnh mới lạ có thể xuất hiện tới tốc độ và công suất mạnh hơn nhiều và gây nên những tác hại khủng khiếp hơn nhiều. Do quá trình toàn cầu hóa và thực trạng môi trường sinh thái, những mối quan hệ chặt chẽ giữa con người và các loại sinh vật khác nhau diễn ra thường xuyên hơn trước kia rất nhiều. Cụ thể, đã có nhiều loài sinh vật, trước đây chưa bao giờ cư trú kề cận với con người, đã được thuần hóa thành gia súc. Không ít những sinh vật lạ xuất thân từ châu Á đã trở thành một phần thực đơn quen thuộc của người dân châu Âu. Cơ cấu của ngành Công nghiệp thực phẩm hiện đại đã được xây dựng theo cách mà nếu xảy ra đại dịch trong gia súc thì điều đó có thể đe dọa nghiêm trọng sức khỏe của nhiều nghìn người, thậm chí cả nhiều triệu người người sử dụng các loại thực phẩm làm từ chúng. Sự thay đổi khí hậu đang dẫn tới hiện tượng cải biến các môi trường sinh thái của các loài chim di cư hay các loại côn trùng, thí dụ như muỗi chẳng hạn… Và những loài chim di cư hay côn trùng như thế có thể chuyển dịch những tác nhân gây bệnh đi xa hơn trước rất nhiều. Sự thay đổi môi trường sinh thái của con người và các loài động vật cũng làm thay đổi cơ chế hành xử của các tác nhân gây nên những căn bệnh khác nhau.

Nhà nghiên cứu Laurie Garret, tác giả cuốn sách “Nạn dịch hạch tương lai” (The Coming Plague: Newly Emerging Diseases in a World Out ò Balance), đã đưa ra nhận định rằng, hiện nay vẫn chưa thể rõ quy mô thực sự của thảm họa đó: chơ tới khi tác nhân gây nên căn bệnh mà cầm thú thông thường vẫn mắc phải chưa lan nhiễm cho người thì không ai có thể nói trước được việc này.

Không rõ đích xác bao giờ và vì sao, nhưng hiện nay, các tác nhân gây nên các căn bệnh từ động vật đang biến đổi gen và ngày càng trở nên nguy hiểm hơn đối với sức khỏe của con người. Việc lây nhiễm có thể diễn ra thông qua một sinh vật trung gian. Thông thường, các chuyên gia vẫn cho rằng, virus cúm được lây truyền cho con người từ các loài gia cầm biết bơi. Tuy nhiên, việc lây nhiễm đó có thể đã diễn ra thông qua việc con người ăn phải thứ thịt lợn đã bị lây nhiễm virus cúm đó từ vịt hay ngỗng. Và chính các động vật lắm khi cũng bị lây nhiễm những căn bệnh nào đấy từ con người: năm 2008, dây chuyền lây bệnh giữa con người và khỉ đã được một nhóm các nhà khoa học quốc tế từ các trung tâm nghiên cứu khác nhau ở châu Âu và Mỹ chứng minh nhỡn tiền. Nhóm các nhà khoa học này đã tiến hành nghiên cứu ở quốc gia Tây Phi Côte D’lvoire. Kết quả cho thấy, những virus gây nên các căn bệnh thuộc đường hô hấp ở con người cũng được lây truyền cho các con tinh tinh đang sống trong vườn thú. Chính vì thế nên gần như tất cả đám tinh tinh đều bị ốm và nhiều con đã chết. Việc nghiên cứu mô của các con tinh tinh bị chết cho thấy, nguyên nhân dẫn tới cái chết của chúng là những loại virus rất phổ biến ở người (những virus này thường gây nên những căn bệnh thuộc về đường hô hấp cấp độ trung bình nhưng đôi khi cũng dẫn tới hiện tượng viêm phổi)

Hiện nay không ở bất cứ một quốc gia nào có những chương trình đặc biệt nhàm bảo vệ con người khỏi lây nhiễm các căn bệnh từ động vật.

Muôn hình vạn trạng

Có rất nhiều căn bệnh mà con người có thể lây nhiễm từ động vật. Thí dụ như bệnh AIDS chẳng hạn. Chúng ta bị lây nhiễm căn bệnh này từ những loài vượn người cư trú ở Trung Phi, đặc biệt là từ tinh tinh.

Bệnh hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) được ghi nhận lần đầu vào tháng 11 – 2002 tại tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc). Nguyên nhân lây bệnh là do virus SARS (SARS coronavirus, viết tắt là SAR-CoV), một loại virus mới lây nhiễm sang người từ chồn hương. Có tới trên dưới 8.000 người lây nhiễm căn bệnh này, trong đó có gần 800 người chết…

Sốt xuất huyết Dengue (Dengue hemorrhagic fever, DHF) và biểu hiện nặng nề nhất của nó là Hội chứng sốc Dengue (Dengue Shock Syndrome, DDS) đều được gây nên bởi một trong bốn loại huyết thanh virus gần gũi nhưng lại khác nhau về mặt kháng nguyên là DEN-1, DEN-2, DEN-3, và DEN-4. Virus này thuộc chi Flavivirus, được lan truyền bởi muỗi. Nhiễm một loại virus có khả năng tạo nên miễn dịch suốt đời nhưng chỉ chống lại chính loại huyết thanh virus đó mà thôi. Chính vì vậy mà những người sống trong vùng lưu hành dịch Dengue có thể mắc bệnh nhiều hơn một lần trong đời. Sốt Dengue và Sốt xuất huyết Dengue chủ yếu là bệnh ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Nhiễm virus Dengue gây nên triệu chứng lâm sàng khác nhau tùy từng cá thể. Bệnh có thể chỉ biểu hiện như một hội chứng nhiễm virus không đặc hiệu hoặc bệnh lý xuất huyết trầm trọng nhưng lại dẫn tới tử vong. Những đợt dịch bệnh này được ghi nhận đầu tiên vào những năm 50 của thế kỷ trước ở Thái Lan và Philippines. Trong những năm 70 của thế kỷ trước đã có tới 9 quốc gia có dịch sốt xuất huyết Dengue. Hiện nay có tới 100 quốc gia có hiện tượng dịch sốt xuất huyết Dengue. Trên toàn thế giới có khoảng 2,5 tủy người hiện đang sống trong vùng có lưu hành bệnh…

Dịch Ebola: Xảy ra do con người bị nhiễm virus Ebola từ vượn người. Tác nhân gây bệnh được truyền thông qua tiếp xúc trực tiếp với máu và chất thải của bệnh nhân. Trong những năm 70 của thế kỷ trước đã ghi nhận được sự bắt đầu bùng phát dịch Ebola ở Sudan, làm tử vong tới 90% số người nhiễm virus Ebola.

Sốt vàng: con người bị lây nhiễm căn bệnh gây sốt vàng da này từ những chú vượn người cư trú ở khu vực Trung Phi, nhất là từ tinh tinh. Tác nhân gây bệnh (siêu vi trùng thuộc họ Flaviviridae) được lan truyền thông qua muỗi. Những trường hợp nhiễm bệnh sốt vàng da đầu tiên được ghi nhận khoảng từ 400 năm trước. Vắcxin phòng bệnh sốt vàng đã được sáng chế từ 60 năm trước. Sốt vàng từng gây nhiều trận dịch tàn khốc, giết hại hàng trăm ngàn người. Trong thế kỷ XVIII, sốt vàng từng gây nên những đợt dịch nghiêm trọng tại Italia, Pháp, Tây Ban Nha và Anh. Ở thế kỷ XIX đã từng có tới 300 nghìn người Tây Ban Nha chết vì bệnh sốt vàng… Theo WHO, ở đầu thế kỷ XXI đã có tới 200 nghìn người bị sốt vàng, trong đó có tới 30 nghìn bệnh nhân đã tử vong.

Dịch sốt Tây sông Nil: Con người bị lây nhiễm căn bệnh này từ chim thôn qua muỗi. Đây là một trong những bệnh sốt nguy hiểm tới tính mạng con người nhất. Đã có những trường hợp nhiễm bệnh không chỉ ở châu Phi mà ở cả châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ.

Sốt rét (ngã nước):  Căn bệnh này lây truyền từ người sang người khi họ bị muỗi anopheles đốt. Tác nhân gây bệnh là ký sinh trùng loại protozoa tên Plasmodium. Bệnh phổ biến ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Mỹ, châu Á và châu Phi. Mỗi năm có khoảng 515 triệu người mắc bệnh, từ 1 đến 3 triệu người tử vong – đa số là trẻ em ở khu vực phía Nam sa mác Sahara, châu Phi. 90% số ca tử vong xảy ra tại đây…

Bệnh Lyme: Con người bị lây nhiễm vi khuẩn gây nên căn bệnh này từ hươu và chuột. Triệu chứng nhiễm bệnh giống như bị cúm nhưng bệnh lại tiến triển ở dạng thức nặng hơn nhiều và thường dẫn tới viêm khớp. Tên căn bệnh được lấy từ tên thành phố nhỏ Lyme ở Mỹ, nơi lần đầu tiên phát hiện ra những ca bệnh như thế vào những năm 70 của thế kỷ trước.

Bệnh đậu mùa: Con người lây nhiễm căn bệnh này từ lạc đà. Loài người biết về căn bệnh này từ khoảng ba nghìn năm trước và trong một thời gian dài, nó được coi là nguyên nhân chính khiến trẻ em chết non. Nhiều nhân vật lịch sử trong quá khứ cũng là nạn nhân của bệnh đậu mùa, thí dụ như hoàng tử Cảnh, con trai Nguyễn Ánh, mất năm 22 tuổi… Theo đánh giá của các nhà sử học, ở cuối thế kỷ XIX, mỗi năm có tới khoảng 50 triệu người bị mắc bệnh đậu mùa. Tỉ lệ tử vong vì bệnh đậu mùa đã lên tới mức 30% tổng số người nhiễm bệnh. Trường hợp bị mắc bệnh đậu mùa gần đây nhất được ghi nhận vào năm 1977.

Bệnh đậu mùa khỉ: Con người bị lây nhiễm căn bệnh này từ một số loài gặm nhấm. Diễn tiến bệnh giống như bệnh đậu mùa thông thường nhưng nhẹ hơn và cho tới giờ chưa gây nên trường hợp tử vong nào.

Dịch hạch: Con người bị lây nhiễm từ chuột và một số loài gặm nhấm khác. Tác nhân gây bệnh được truyền qua vết cắn. Dịch hạch đầu tiên được ghi nhận ở thế kỷ VI tại Byzantine, trong vòng 50 năm có tới gần 100 triệu người chết vì nó. Trong thế kỷ XIV, thế giới lại bị một đại dịch hạch làm chết khoảng một phần ba số dân châu Á và một nửa số dân châu Âu. Cuối thế kỷ XIX lại bùng nổ một đại dịch hạch ở hơn 100 hải cảng trên thế giới.

Hội chứng Creutzfeldt – Jacob (bệnh bò điên): Con người bị lây nhiễm căn bệnh này từ bò. Trên thế giới đã ghi nhận được khoảng vài chục trường hợp người chết vì bệnh bò điên sau khi ăn thịt bò có mang tác nhân gây bệnh làm tổn thương não. Thỉnh thoảng những trường hợp mắc bệnh bò điên lại được ghi nhận ở các quốc gia khác nhau.

Viêm não: Tác nhân gây bệnh được truyền cho người từ các loài gặm nhấm và chim. Khâu trung gian truyền bệnh là muỗi và ve. Mỗi năm trên thế giới có từ 100 tới 200 nghìn người bị lây nhiễm các dạng bệnh viêm não khác nhau, trong số đó có khoảng từ 10 tới 15 nghìn người bị chết.

Bệnh vi khuẩn salmom: Con người bị lây nhiễm nó từ bò, lợn, dê và các loại gia cầm như ngỗng hay vịt. Quá trình lây nhiễm bệnh diễn ra khi con người ăn thịt hoặc trứng có chứa vi khuẩn salmonella sống. Đã có những trường hợp chết vì nhiễm khuẩn như thế.

Đặng Minh

Theo Báo An Ninh số 22 tháng 10 - 2009